Zachować, chociażby jako relację pisemną, to, co niknie w życiu. Bożena Stelmachowska (1889–1956)

Była drugą w Polsce habilitowaną etnolożką (1929). Zaangażowana jako badaczka, udzielała się politycznie i w organizacjach feministycznych. Jej biografia to przykład na to, jak badania naukowe służą polityce historycznej, ale jednocześnie mogą być świadectwem pasji etnograficznej, z której efektów do dziś korzystamy.

Nasza dzisiejsza bohaterka była potomkinią szkockich emigrantów z Pałuk (po matce), córką powstańca styczniowego. Uczyła się na pensji w Poznaniu, a wakacje spędzała w zakupionym przez ojca majątku Brzozówiec pod Trzemesznem. Zmiany w państwie pruskim w 1908 r. umożliwiły jej studiowanie na uczelni wyższej, jednak śmierć ojca i zapewne brak środków finansowych zamknęły przed nią drogę kariery naukowej. Ale tylko czasowo. Stelmachowska zaangażowała się w tajne nauczanie j. polskiego, historii Polski i literatury przy szkole polskiej w parafii św. Łazarza w Poznaniu, prowadzonej przez tajne Towarzystwo im. Tomasza Zana, do którego należała – była to forma patriotycznego działania pod zaborami, prowadzona pod przykrywką spotkań religijnych, robót ręcznych czy nauki śpiewu. Stelmachowska wspierała przedstawienia teatralne w Towarzystwie Czytelni Ludowych i przez 3 lata kierowała Wyższymi Kursami dla Dziewcząt im. Królowej Jadwigi w Poznaniu.

Jako trzydziestolatka zaczęła na Uniwersytecie Poznańskim studia. W 1925 r. obroniła doktorat z archeologii, następnie do 1929 r. pracowała jako asystentka i bibliotekarka w Katedrze Etnografii. To pozwoliło jej zagłębić się w etnologię. Opisała zapusty w centralnej Wielkopolsce i na południowym Pomorzu, szczególnie podkoziołek jako kulminację obrzędowości zapustnej, twierdząc, że zwyczaj jest dowodem na słowiańskość tych terenów.


Portret Bożeny Stelmachowskiej (na pierwszym planie) na wystawie Etnografki, antropolożki, profesorki w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie.
Fot. Maria Weronika Kmoch, 29 IX 2023 r.


W 1928 r. Stelmachowska zaczęła współpracę z Instytutem Bałtyckim w Toruniu, dzięki czemu mogła skupić się na badaniach na Kaszubach i Pomorzu. Teren ten – choć po 1945 r. działała także w innych regionach – był jej ukochanym, poświęciła mu najwięcej publikacji. Wspomniana instytucja była nie tylko placówką badawczą, ale również instytucją wspierającą politykę historyczną polskiego rządu, realizującą etnologię zaangażowaną politycznie. Było to widoczne szczególnie od lat 30. XX w., gdy placówka otrzymała stałe finansowanie na działania ukazujące podobieństwo Kaszubów i Pomorzan do ludności innych regionów Polski i Słowiańszczyzny, co miało wytrącić niemieckim badaczom i badaczkom argumenty używane w walce ideologicznej dla podkreślenia wielowiekowej niemieckości wspomnianych obszarów. Stelmachowska weszła w skład Komisji Kultury Ludowej – współpracowała w niej m.in. z Janem Stanisławem Bystronem, Eugeniuszem Frankowskim czy Cezarią Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową, czyli najważniejszymi w ówczesnej Polsce badaczami i badaczką kultury ludowej. Warto też dodać, że naszą bohaterkę ukształtowała tzw. myśl zachodnia powstała w Wielkopolsce w czasie zaborów, a oddziałująca na Śląsk i Pomorze, mająca podstawy w 1. pracy organicznej kładącej nacisk na dobrze funkcjonującą gospodarkę, dbałość o kulturę i język polski jako podstawę polskiej tożsamości narodowej, 2. podkreślanie zagrożenia ze strony niemieckiego sąsiada, 3. uwypuklanie dostępu Polski do morza i kształtowanie światopoglądu morskiego – wszystko to w celu rozbudzania i podtrzymywania polskiej tożsamości narodowej najpierw w okresie zaborów, potem w wolnej Polsce jako umocnienie czynnika polskiego na terenach pogranicznych.


Prace Bożeny Stelmachowskiej na wystawie Etnografki, antropolożki, profesorki w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie.
Fot. Maria Weronika Kmoch, 29 IX 2023 r.


Działalność Stelmachowskiej i jej podobnych do 1918 r. w odwołaniu do myśli zachodniej miała charakter patriotyczny, a w II RP – nacjonalistyczny. Nic dziwnego, że jej pierwszą pracą wydaną przez IB była książka Stosunek Kaszub do Polski (1932). Podobny wydźwięk miała książka Etnografia Pomorza i Prus Wschodnich z 1937 r. Badaczka od 1927 r. była członkinią Narodowej Demokracji, 3 lata później przewodniczyła Wydziałowi Kobiecemu ND w Wielkopolsce. Była też członkinią Narodowego Komitetu Wyborczego na woj. poznańskie. Już w latach 20. XX w. Stelmachowska działała w ruchu kobiecym, była redaktorką naczelną „Gazety dla Kobiet” wydawanej w Poznaniu, jednego z najważniejszych tytułów prasowych dla kobiet katolickich w międzywojennej Polsce. Stelmachowska w swoich tekstach podkreślała konieczność zdobycia przez kobiety zawodu potwierdzonego dokumentem, radziła, jak budować pozycję zawodową w świecie zdominowanym przez mężczyzn, agitowała na rzecz kursów i prelekcji o wychowaniu dzieci prowadzonych przez katolickie stowarzyszenia dla kobiet, twierdząc, że wykształcenie pedagogiczne przyda się wszystkim, czy to pracującym jako nauczycielki, czy kobietom wychowującym własne dzieci. W „Kurierze Poznańskim”, organie prasowym ND, Stelmachowska była redaktorką działu Ruch kobiecy, w którym publikowano relacje o działalności kobiet na różnych polach. Badaczka należała też do Stowarzyszenia Kobiet z Wyższym Wykształceniem, popierającego koleżeństwo, interesy kobiet i nawiązywanie kontaktów międzynarodowych. Od 1929 r. należała do poznańskiego zarządu organizacji.

Od lat 30. XX w. Stelmachowska badała sztukę ludową Kaszub i Pomorza. Interesowała się również kulturą materialną, wierzeniami i zwyczajami zawodowymi kaszubskich rybaków. Jej pracę na ten temat wydano dopiero w 2009 r., zapewne dlatego, że odbiegała ideowo od etnologii zaangażowanej politycznie. Stelmachowska występowała na konferencjach i posiedzeniach Polskiej Akademii Umiejętności oraz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, nierzadko prezentując metody, których nie podzielali inni badacze i badaczki, jak zbieranie danych przez rozsyłane w terenie, często do nauczycielstwa i urzędników we wsparciu kuratoriów oświaty, obszerne kwestionariusze. Niemniej to właśnie te materiały, uzupełnione przez wywiady, które przeprowadzała w terenie, stały się podstawą cenionych przez środowisko naukowe opracowań jej autorstwa.


Skrzynia polichromowana z Kaszub, w głębi czepiec kaszubski. Obiekty na wystawie Etnografki, antropolożki, profesorki w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Fot. Maria Weronika Kmoch, 29 IX 2023 r.


Krótko kierowała Biblioteką Raczyńskich w Poznaniu, aż w 1934 r. została kustoszką i kierowniczką Muzeum Miejskiego w Poznaniu. W ramach pracy jeździła za granicę, głównie na zachód, by poznawać trendy w muzealnictwie i wystawiennictwie z nadzieją wprowadzenia ich do poznańskiej placówki. Wanda Brzeska (1893–1978), doktorka filozofii, literatka, partnerka Stelmachowskiej i towarzyszka wielu wypraw naukowych i badań naszej bohaterki, pisała, że to właśnie w muzealnictwie Stelmachowska odnajdywała się najlepiej: Tu mogła stwarzać coś nowego, rozwijając swoją aktywność zarówno naukową, jak społeczną, otaczało ją środowisko estetyczne i zajmujące. Stelmachowska kierowała gromadzeniem eksponatów do Muzeum Kaszubskiego w Szkole Morskiej w Gdyni. Sama przywiozła je z wypraw, na które jeździła z Brzeską, co ta druga opisała w latach 1959–1962 w obszernym, do dziś niewydanym, maszynopisie Życiorys prawdziwy Bożeny Stelmachowskiej. Udało się zgromadzić 600 eksponatów z zakresu rolnictwa, rybołówstwa, rzemiosła i sztuki ludowej, dzięki czemu w muzeum można było prowadzić zajęcia realizujące cele oświatowe i tożsamościowe, np. przez wakacyjne kursy dla nauczycielstwa.

Wanda Brzeska, Życiorys prawdziwy Bożeny Stelmachowskiej, maszynopis. Obiekt na wystawie Etnografki, antropolożki, profesorki w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Fot. Maria Weronika Kmoch, 29 IX 2023 r.


W czasie II wojny światowej Stelmachowska i Brzeska wyjechały do Świdra i Pruszkowa. Obie brały udział w tajnym nauczaniu. Po 1945 r. wróciły do Poznania, by organizować Zakład Etnografii Słowian Zachodnich Uniwersytetu Adama Mickiewicza. Stelmachowska otrzymała nominację na stanowisko profesorki nadzwyczajnej, po czym powołano ją na kierowniczkę nowego Zakładu Etnologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wraz z Brzeską opracowała – na podstawie danych terenowych – rozdział o kulturze ludowej ludności Dolnego Śląska na potrzeby pracy zbiorowej Dolny Śląsk (1948), w którym Stelmachowska wróciła do uprawianej przed wojną etnologii zaangażowanej. Na potrzeby nowej władzy i nowych granic PRL należało wykazać słowiańskość Dolnego Śląska czy Pomorza. Stelmachowska uważała, że przed etnografami i etnografkami stoi ważne zadanie – powinni ratować to, co wskazywało na polski i słowiański charakter Ziem Zachodnich i Północnych, by następnie animować i tworzyć tam nową kulturę. Wskazywała, że to, co obce, należy odrzucić, i na tym m.in. na polegać rola badaczy i badaczek – pomóc autochtonom i przybyszom zniwelować naleciałości niepolskie (czyli głównie niemieckie). Widziała potrzebę takiego działania szczególnie na Warmii i Mazurach. Jednocześnie, poza prowadzeniem własnych badań, Stelmachowska kształciła etnografów i etnografki, których zaangażowanie w badania i życie kulturalne Kaszub, Pomorza i Warmii jest do dziś cenione.

Po 1945 r. Stelmachowska skupiła się także na Słowińcach, czyli zachodnich Kaszubach wyznania ewangelickiego. Argumentem, za pomocą którego potwierdzała tezę o ich wspólnocie kulturowej z Kaszubami mieszkającymi w międzywojennej Polsce, było używanie przez Słowińców języka polskiego w liturgii kościelnej. Monografie Budownictwo Słowińców oraz Słowińcy i ich kultura wydano po śmierci etnografki, a po latach także Kulturę społeczną Słowińców. Stelmachowska zainteresowała się też zdobnictwem ludowym Pyrzyczan na Pomorzu Zachodnim. Twierdziła, że należy sięgnąć po wybrane elementy kultury zastanej (jednak nie niemieckiej), by na ich bazie (szczególnie w odniesieniu do stroju ludowego i zdobnictwa) stworzyć wzornictwo jako element nowej tożsamości regionalnej. Współpracowała z Cepelią jako konsultantka ds. strojów i sztuki ludowej, nie będąc bezkrytyczną – sprzeciwiła się narzuceniu przez spółdzielnię jednobarwnego zdobnictwa kaszubskiego, co bojkotowały też Kaszubki. Stelmachowska zajęła się rekonstrukcją kaszubskiego stroju ludowego, co zaowocowało wydaną po jej śmierci w serii „Atlas Polskich Strojów Ludowych” pracą Strój kaszubski (1959). W 1953 r. prowadziła badania w ramach „Polskiego Atlasu Etnograficznego”, przy których współpracowała z małżeństwem Józefem Gajkiem i Olgą Gajkową. Efekty były mierne, bo, jak sama Stelmachowska stwierdziła, mało zasadne było poszukiwanie archaicznych elementów kultury ludowej na terenach postmigracyjnych.

Grupa z zespołu „Kaszuby”, 1954 r. Rekonstrukcja stroju częściowo według wskazówek Bożeny Stelmachowskiej, zrealizowana pod kierunkiem J.S. Bystronia.
Źródło: B. Ronowska, Kultura ludowa wybranych grup etnicznych Pomorza Gdańskiego w świetle badań etnograficznych prof. Bożeny Stelmachowskiej. Architektura – wierzenia – strój, praca seminaryjna, Wyższa Szkoła Gospodarki, Bydgoszcz 2012: https://www.academia.edu/14532162/Kultura_ludowa_w... (dostęp 29 X 2023 r.).


Badania Stelmachowskiej dostarczały ówczesnym politykom naukowych uzasadnień dla decyzji terytorialnych i kierunków działań, ale wynikały też z jej naukowej ciekawości, zainteresowania człowiekiem, etnograficznym opisem zastanej rzeczywistości. „Kwestia etniczna” sprawiła, że za jej życia nauki społeczne zostały dowartościowane, a etnologia, którą uprawiała, zarówno w międzywojennej, jak i powojennej Polsce zajmowała ważne miejsce  w polityce historycznej. Czy gdyby Stelmachowska żyła w innych czasach, mogłaby z takim powodzeniem badać Kaszubów, Słowińców i Pyrzyczan? Współpracę z IB i naukową obronę Pomorza traktowała jako patriotyczny obowiązek i kontynuację działalności z okresu zaborowego. Przez lata pozostała wierna konkretnemu terenowi i jego społeczności, którą dogłębnie przebadała, dając nam podstawy wiedzy o jej kulturze, zwyczajach, wierzeniach. Oto patriotyzm w wydaniu Bożeny Stelmachowskiej.

Maria Weronika Kmoch

Nagrobek Bożeny Stelmachowskiej na Cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu (rzeźba autorstwa Jana Żoka z Kaszub, kapliczka autorstwa Piotra Perzyńskiego z Poznania). Nagrobek zrekonstruowano dzięki staraniom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 2020 r. Fot. PannaNilson, CC BY-SA 4.0 , Wikimedia Commons


BIBLIOGRAFIA
Kwaśniewska A., Bożena Stelmachowska – etnolożka zaangażowana politycznie, działaczka, feministka, „Etnografia Nowa”, 12 (2023), s. 87–120;
Rekonstrukcja nagrobka Prof. dr. Bożeny Stelmachowskiej: http://poznan.ptl.info.pl/?p=683 (dostęp 30 X 2023 r.).
Stelmachowska B., Sztuka ludowa na Kaszubach [1937], [w:] Żywe ogniwo. Wybór tekstów polskich etnografek (1888–1939), wybór i oprac. nauk. A. Tołysz, Warszawa 2022;

Prace bohaterki tekstu są dostępne w bibliotekach cyfrowych:
•    Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933: http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/pu... (dostęp 30 X 2023 r.);
•    Sztuka ludowa na Kaszubach, Poznań 1927: https://fbc.pionier.net.pl/details/nnhssR6 (dostęp 30 X 2023 r.).

IKONOGRAFIA
Zdjęcie nagłówkowe: Bożena Stelmachowska. Archiwum PAN w Poznaniu, sygn. P.III-23, t. 205. Fotografie do życiorysu. Źródło kopii: http://heklowanazapaska.blogspot.com/2012/10/swiat... (dostęp 30 X 2023 r.).
Prace Bożeny Stelmachowskiej na wystawie Etnografki, antropolożki, profesorki w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Fot. Maria Weronika Kmoch, 29 IX 2023 r.
Wanda Brzeska, Życiorys prawdziwy Bożeny Stelmachowskiej, maszynopis. Obiekt na wystawie Etnografki, antropolożki, profesorki w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Fot. Maria Weronika Kmoch, 29 IX 2023 r.
Portret Bożeny Stelmachowskiej (na pierwszym planie) na wystawie Etnografki, antropolożki, profesorki w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Fot. Maria Weronika Kmoch, 29 IX 2023 r.
Skrzynia polichromowana z Kaszub, w głębi czepiec kaszubski. Obiekty na wystawie Etnografki, antropolożki, profesorki w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Fot. Maria Weronika Kmoch, 29 IX 2023 r.
Grupa z zespołu „Kaszuby”, 1954 r. Rekonstrukcja stroju częściowo według wskazówek Bożeny Stelmachowskiej, zrealizowana pod kierunkiem J.S. Bystronia. Źródło: B. Ronowska, Kultura ludowa wybranych grup etnicznych Pomorza Gdańskiego w świetle badań etnograficznych prof. Bożeny Stelmachowskiej. Architektura – wierzenia – strój, praca seminaryjna, Wyższa Szkoła Gospodarki, Bydgoszcz 2012: https://www.academia.edu/14532162/Kultura_ludowa_w... (dostęp 29 X 2023 r.).
Nagrobek Bożeny Stelmachowskiej na cmentarzu Cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu (rzeźba autorstwa Jana Żoka z Kaszub, kapliczka autorstwa Piotra Perzyńskiego z Poznania). Nagrobek zrekonstruowano dzięki staraniom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 2020 r. Fot. PannaNilson, CC BY-SA 4.0 , Wikimedia Commons